Żylaki powrózka nasiennego (varicocele) to poszerzenie żył w obrębie powrózka nasiennego, struktury anatomicznej zawierającej naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nasieniowód, biegnącej od jądra do kanału pachwinowego. Schorzenie to dotyka około 15-20% ogólnej populacji mężczyzn, a wśród mężczyzn z problemami z płodnością odsetek ten wzrasta do 35-40%. Choć często przebiega bezobjawowo, nieleczone żylaki mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, w tym niepłodności.
Czym są żylaki powrózka nasiennego?
Żylaki powrózka nasiennego to nieprawidłowe poszerzenie i skręcenie żył w obrębie powrózka nasiennego. Ta struktura anatomiczna zawiera naczynia krwionośne (tętnice i żyły), naczynia limfatyczne oraz nasieniowód, łącząc jądro z kanałem pachwinowym.
Żylaki powrózka nasiennego najczęściej występują po lewej stronie (w około 85-90% przypadków), co związane jest z anatomią układu żylnego w tej okolicy.
Mechanizm powstawania żylaków jest prosty: gdy zastawki w żyłach powrózka nasiennego nie funkcjonują prawidłowo, dochodzi do zastoju krwi i poszerzenia naczyń. W zdrowym organizmie krew z jąder odpływa żyłami powrózka nasiennego w kierunku serca. Gdy ten mechanizm zawodzi, krew cofa się, powodując poszerzenie naczyń i tworzenie charakterystycznych żylaków.
Objawy żylaków powrózka nasiennego
Żylaki powrózka nasiennego mogą przebiegać całkowicie bezobjawowo i zostać wykryte przypadkowo podczas rutynowego badania lekarskiego. Jednak u wielu mężczyzn schorzenie to wywołuje charakterystyczne dolegliwości:
Tępy, ciągnący ból lub dyskomfort w mosznie – nasilający się podczas długotrwałego stania, aktywności fizycznej lub pod koniec dnia. Co istotne, dolegliwości bólowe często ustępują w pozycji leżącej.
Uczucie ciężkości w mosznie – szczególnie dokuczliwe po długim przebywaniu w pozycji stojącej.
Widoczne lub wyczuwalne palpacyjnie poszerzenie żył – często opisywane jako „worek robaków” ze względu na charakterystyczny wygląd i konsystencję.
Asymetria moszny – strona dotknięta żylakami może być wyraźnie większa.
Zmniejszenie rozmiaru jądra – w zaawansowanych przypadkach, szczególnie u nastolatków, może dojść do zahamowania wzrostu jądra po stronie żylaków.
Problemy z płodnością – obniżona jakość nasienia i trudności z poczęciem dziecka mogą być pierwszym objawem, który skłania mężczyznę do konsultacji lekarskiej.
Przyczyny powstawania żylaków powrózka nasiennego
Choć mechanizm powstawania żylaków powrózka nasiennego nie jest w pełni poznany, wyróżnia się kilka głównych czynników przyczyniających się do ich rozwoju:
Czynniki anatomiczne
Różnice w układzie żylnym – żyła jądrowa lewa wpada do żyły nerkowej pod kątem prostym, podczas gdy prawa uchodzi bezpośrednio do żyły głównej dolnej. Ta anatomiczna różnica wyjaśnia, dlaczego żylaki występują głównie po lewej stronie.
Niewydolność zastawek żylnych – nieprawidłowe funkcjonowanie zastawek w żyłach powrózka nasiennego powoduje cofanie się krwi i zastój żylny.
Czynniki predysponujące
Predyspozycje genetyczne – żylaki powrózka nasiennego często występują rodzinnie, co sugeruje podłoże genetyczne.
Wiek – najczęściej rozwijają się w okresie dojrzewania, gdy dochodzi do gwałtownego wzrostu przepływu krwi przez naczynia jąder.
Zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej – przewlekłe zaparcia, ciężka praca fizyczna czy regularne podnoszenie ciężarów mogą sprzyjać rozwojowi żylaków.
Uwaga! W rzadkich przypadkach żylaki powrózka nasiennego, zwłaszcza te pojawiające się nagle u mężczyzn po 40. roku życia, mogą być objawem guza nerki uciskającego na żyłę nerkową. Dlatego każdy przypadek wymaga dokładnej diagnostyki.
Diagnostyka żylaków powrózka nasiennego
Rozpoznanie żylaków powrózka nasiennego opiera się na badaniu fizykalnym oraz badaniach obrazowych:
Badanie fizykalne – lekarz bada mosznę w pozycji stojącej i leżącej, oceniając obecność poszerzonych, krętych żył. Stosuje się klasyfikację Dubina, która dzieli żylaki na trzy stopnie:
Stopień I – żylaki wyczuwalne tylko podczas próby Valsalvy (napinanie mięśni brzucha przy wstrzymanym oddechu)
Stopień II – żylaki wyczuwalne w pozycji stojącej
Stopień III – żylaki widoczne gołym okiem
Badanie USG moszny z opcją Dopplera – pozwala na dokładną ocenę przepływu krwi w naczyniach powrózka nasiennego, wielkość jąder oraz wykluczenie innych patologii. Jest to obecnie najważniejsze badanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia żylaków.
Badanie nasienia (spermiogram) – ocena parametrów nasienia, szczególnie istotna u mężczyzn z problemami z płodnością, pozwala określić wpływ żylaków na funkcje rozrodcze.
W wybranych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak tomografia komputerowa jamy brzusznej, aby wykluczyć inne przyczyny żylaków, zwłaszcza u starszych mężczyzn lub w przypadku żylaków występujących po prawej stronie.
Metody leczenia żylaków powrózka nasiennego
Nie wszystkie przypadki żylaków powrózka nasiennego wymagają leczenia. Wskazania do interwencji obejmują:
- Ból lub dyskomfort w mosznie
- Zmniejszenie objętości jądra (zwłaszcza u nastolatków)
- Niepłodność związana z nieprawidłowymi parametrami nasienia
- Żylaki stopnia II lub III
Metody chirurgiczne
Operacja metodą otwartą – tradycyjna metoda polegająca na podwiązaniu i przecięciu poszerzonych żył. Wyróżnia się kilka dostępów operacyjnych: pachwinowy, podbrzuszny lub zaotrzewnowy. Metoda ta jest skuteczna, ale wiąże się z dłuższym okresem rekonwalescencji.
Mikrochirurgia – obecnie uznawana za złoty standard leczenia, wykorzystuje mikroskop operacyjny, co pozwala na precyzyjne odróżnienie żył od tętnic i nasieniowodu, minimalizując ryzyko powikłań i znacząco zwiększając skuteczność zabiegu.
Laparoskopia – małoinwazyjna metoda, w której chirurg wykonuje kilka niewielkich nacięć w jamie brzusznej, przez które wprowadza narzędzia chirurgiczne i kamerę. Metoda ta oferuje szybszy powrót do codziennych aktywności.
Metody radiologiczne
Embolizacja żylaków powrózka nasiennego – zabieg wykonywany przez radiologa interwencyjnego, polegający na wprowadzeniu cewnika przez żyłę udową do żyły jądrowej i zamknięciu jej przy pomocy spirali lub środka obliterującego. Jest to metoda małoinwazyjna, niewymagająca znieczulenia ogólnego.
Skuteczność leczenia, niezależnie od wybranej metody, wynosi około 85-90%. Po zabiegu obserwuje się poprawę parametrów nasienia u 60-80% pacjentów, choć nie zawsze przekłada się to bezpośrednio na zwiększenie płodności.
Powikłania i rokowanie
Nieleczone żylaki powrózka nasiennego mogą prowadzić do:
Zaburzeń płodności – podwyższona temperatura jądra, zastój krwi i związane z tym zmiany w mikrokrążeniu mogą negatywnie wpływać na produkcję plemników i ich jakość.
Atrofii (zaniku) jądra – szczególnie istotne u nastolatków, gdy żylaki mogą zahamować prawidłowy rozwój jądra, prowadząc do trwałych zmian.
Przewlekłego bólu moszny – obniżającego jakość życia i utrudniającego codzienne funkcjonowanie.
Powikłania po leczeniu operacyjnym występują rzadko i mogą obejmować:
- Nawrót żylaków (5-15% przypadków)
- Wodniak jądra
- Uszkodzenie tętnicy jądrowej prowadzące do niedokrwienia jądra
- Uszkodzenie nasieniowodu
Rokowanie po leczeniu jest zazwyczaj dobre. U większości pacjentów ustępują dolegliwości bólowe, a parametry nasienia ulegają poprawie w ciągu 3-6 miesięcy po zabiegu. Warto jednak pamiętać, że poprawa parametrów nasienia nie zawsze przekłada się na zwiększenie płodności, zwłaszcza jeśli w grę wchodzą inne czynniki.
Żylaki powrózka nasiennego to częste schorzenie, które choć nie zagraża życiu, może znacząco wpływać na jakość życia i płodność mężczyzny. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie pozwalają uniknąć długofalowych konsekwencji. Dlatego ważne jest, aby mężczyźni regularnie poddawali się badaniom profilaktycznym i nie ignorowali niepokojących objawów ze strony układu moczowo-płciowego. W przypadku zauważenia bólu, dyskomfortu lub zmiany w obrębie moszny, należy niezwłocznie skonsultować się z urologiem.